♦ Οι εικόνες του άρθρου από την αρχαιότητα είναι ενδεικτικές και έχουν δημιουργηθεί με τη χρήση εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης
Ποια είναι η ιστορική αξία της περιοχής μας, γνωρίζουμε; Ποιοι κατοίκησαν στην αρχαιότητα αυτόν τον τόπο; Τι μαρτυρούν τα “ίχνη” των μακρινών προγόνων για τον τρόπο ζωής και την καθημερινότητα των κατοίκων του;
Ακολουθήστε μας στα μονοπάτια μιας μικρής ιστορικής διαδρομής, για να γνωρίσετε την εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα για το Ζεφύρι, τα Άνω Λιόσια και τη Χασιά, από την αρχαιότητα, αφού πρώτα φωτίσουμε τα δεδομένα της ιστορικής μας αναζήτησης.
Το παρόν άρθρο αποτελεί προϊόν έρευνας του #gavata.news, βασισμένο σε αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα, καθώς και σε ευρήματα που ήρθαν στο φως κατά την εκτέλεση δημόσιων έργων ή στα θεμέλια υπό ανέγερση κτιρίων. Τα στοιχεία αυτά έχουν κατά καιρούς δημοσιευθεί σε επιστημονικές μελέτες, αρχειακό υλικό και επίσημες ανακοινώσεις αρμόδιων φορέων. Τα συμπεράσματα που παρουσιάζονται προκύπτουν από τη συστηματική συρραφή και αξιολόγηση των επιμέρους αυτών δεδομένων, με στόχο τη σύνθεση μιας, όσο το δυνατόν, πληρέστερης και τεκμηριωμένης εικόνας για την περιοχή.
Χρήσιμη για την ανάγνωση της τοπικής ιστορίας κρίθηκε η ερμηνευτική οπτική της αρχαιολόγου–ιστορικού κας Μαργαρίτας Κλαπάκη, από την οποία ζητήθηκε, λόγω της επιστημονικής της ιδιότητας αλλά και της εντοπιότητάς της στο Ζεφύρι, να φωτίσει τη σχέση του τόπου με το παρελθόν του. Όπως η ίδια επισημαίνει, «ο Δήμος Φυλής δεν είναι η “πίσω αυλή” της Αττικής, αλλά η ιστορική της αφετηρία – κάτι που συχνά η καθημερινότητα μάς κάνει να ξεχνάμε».
Και πράγματι, ο τόπος μας είναι ένας από τους αρχαιότερους και σημαντικότερους δήμους της Αθήνας. Με τη μεταρρύθμιση του Κλεισθένη, το 508 π.Χ., ο δήμος εντάχθηκε στην Οινηίδα φυλή και συγκεκριμένα στην κατηγορία των «Μεσογαίων» ή ορεινών δήμων. Δεδομένου ότι η Αττική διαιρέθηκε από τον Κλεισθένη (508/7 π.Χ.) σε 170 δήμους, που ήταν ουσιαστικά μικρές τοπικές κοινότητες, αλλά δεν λειτουργούσαν ως ανεξάρτητες διοικητικές αρχές, όπως σήμερα, η Χασιά (Φυλή) είναι εκείνη η περιοχή που – ως ορμητήριο της δημοκρατικής αντίστασης – κατέχει τη σημαντικότερη αρχαία παρουσία από τις τρεις Δημοτικές Ενότητες του καλλικρατικού Δήμου Φυλής, ενώ τα Άνω Λιόσια και το Ζεφύρι αποτελούσαν την αγροτική ζώνη μεταξύ των αρχαίων δήμων Αχαρνών και Φυλής.
Ας δούμε όμως κάθε κοινότητα του Δήμου μας ξεχωριστά.
ΦΥΛΗ
Η Φυλή (Χασιά) ταυτίζεται με τον αρχαίο δήμο της Φυλής, έναν αττικό δήμο στα όρια Αττικής–Βοιωτίας, που κατοικήθηκε από τη Λεοντίδα φυλή. Η θέση της ήταν ιδιαίτερα στρατηγική, καθώς έλεγχε ένα από τα κύρια ορεινά περάσματα από τη Βοιωτία προς την Αθήνα.
Το πιο σημαντικό κτίριο του αρχαίου δήμου ήταν το οχυρό στα νοτιοδυτικά από το κέντρο του, που όπως χαρακτηριστικά το σκιαγραφεί η κα Μαργαρίτα Κλαπάκη, «Κάθε φορά που το βλέμμα μου στρέφεται προς την Πάρνηθα, εκεί όπου δεσπόζει το Φρούριο της Φυλής βλέπω το δέντρο και το δάσος μαζί. Στην ουσία όμως βλέπω το σύμβολο του απόλυτου αγαθού, της Ελευθερίας».
Από τα καλύτερα σωζόμενα οχυρά της κλασικής εποχής, το Φρούριο της Φυλής, χτίστηκε στα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. ως μέρος του αττικού αμυντικού συστήματος. Βρίσκεται ΒΔ της Πάρνηθας, στα 850μ. υψόμετρο. Αν και κατασκευασμένο από ορθογώνιους ογκόλιθους (ισοδομικό σύστημα), με δύο πύλες και τέσσερις πύργους, έχει υποστεί ζημιές λόγω της σεισμικότητας της περιοχής. Η θέση του ήταν άριστη για άμυνα και επιθέσεις στα περίχωρα της Αθήνας και εκεί ακριβώς καταγράφεται το σημαντικότερο ιστορικό γεγονός της κοινότητας, το 404/403 π.Χ.. Τότε που ο Θρασύβουλος και οι δημοκρατικοί εξόριστοι το κατέλαβαν και αποτέλεσε το σημείο από όπου ξεκίνησε η εκστρατεία για την ανατροπή των Τριάκοντα Τυράννων και την αποκατάσταση της αθηναϊκής δημοκρατίας. Πολύ μεταγενέστερα, βεβαίως, το Φρούριο έπαιξε καταλυτικό ρόλο και με την έφοδο του καπετάν Μελέτη για την απελευθέρωση της Αθήνας, το 1821.
Η κοινότητα διατηρούσε τοπική λατρεία και μικρά ιερά, όπως μαρτυρά εξάλλου η ύπαρξη του σπηλαίου του Πανός, στα 630μ. υψόμετρο, στη χαράδρα της Γκούρας, το οποίο αποτελούσε σημαντικό λατρευτικό χώρο αφιερωμένο στον Παν, αλλά και σε Νύμφες. Την είσοδο της αρχαίας αυτής σπηλιάς ανακάλυψε το 1900 ο αρχαιολόγος κ. Ανδρέας Σκιάς. Γνωστή και με την ονομασία “Λυχνοσπηλιά”, αφού πέραν των προϊστορικών αγγείων και των επιγραφών, βρέθηκαν και περίπου 2000 λυχνάρια του 4ου μ.Χ. αι. Αναφορικά με το αρχαιοπρεπές θεατράκι στην Πηγή της Κυράς, που συναντούμε στη διαδρομή προς το σπήλαιο, πιθανολογείται πως δεν αποτελεί αυθεντικό αρχαίο μνημείο αλλά είναι μεταγενέστερο κατασκεύασμα με χρήση αρχαίων λίθων και υλικών από τον αρχαίο ναό του Πανός.
Στους πρόποδες της νότιας πλευράς της Πάρνηθας (θέση “Καλλιστήρι”), ανακαλύφθηκε επίσης αρχαιολογικός χώρος του αρχαίου δήμου της Όης, με ιερό και τον «Υδραγωγό της Γιαννούλας» λαξευμένα στον βράχο, στο φαράγγι της Γκούρας, κοντά στη Μονή Κλειστών.
Ως δήμος ήταν μικρός, αγροτοκτηνοτροφικός και η ζωή των κατοίκων ήταν πιο “τραχιά” σε σύγκριση με την αστική Αθήνα, αλλά και πιο αυτάρκης. Οι κάτοικοί του ζούσαν κυρίως από τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Εκτός από την καλλιέργεια δημητριακών (βρίζα, κριθάρι, σιτάρι), ασχολούνταν και με την αμπελουργία, σε πεζούλες της πλαγιάς, αλλά και με τις ελιές, σε μικρότερο βαθμό λόγω υψομέτρου. Η ορεινή μορφολογία ευνοούσε επίσης την παραγωγή ξυλείας, κάρβουνου και ρητίνης.
Πολλοί κάτοικοι ασκούνταν επίσης ως οπλίτες, εκτελώντας στρατιωτική υπηρεσία στη φρούρηση του περάσματος, για την προστασία από πιθανές επιδρομές από τη Βοιωτία (ιδίως τον 5ο–4ο αι. π.Χ.).
Ο αρχαίος δήμος της Φυλής είχε δικούς του αξιωματούχους και μέσω των δημοτών του συμμετείχε στη βουλή και στους θεσμούς της Αθήνας.
Κάθε πολίτης του δήμου Φυλής είχε το παρωνύμιο “Φυλίτης” (π.χ. Αριστοκλής Φυλίτης) ή “Φυλάσιος”.
ΑΝΩ ΛΙΟΣΙΑ
Η περιοχή των Άνω Λιοσίων, στην κλασική αρχαιότητα, συνδέεται με σημαντικούς αττικούς δήμους, καθώς βρίσκεται στο όριο ανάμεσα στον δήμο Φυλής και τον δήμο Αχαρνών της αρχαίας Αττικής, με επικρατέστερη σήμερα εκτίμηση να ανήκε, μαζί με το Ζεφύρι, στον Δήμο Αχαρνών.
Η γεωγραφική θέση των Άνω Λιοσίων (πέρασμα επίσης από την Αττική προς τη Βοιωτία) καθιστούσε την περιοχή σημαντική για μετακινήσεις και εμπόριο. Είχε αγροτικό προφίλ και οι κάτοικοί της ασχολούνταν με τις καλλιέργειες δημητριακών, τα αμπέλια, τις ελιές, αλλά και την εκτροφή ζώων.
Στη συνοριακή (μεταξύ μεγάλων Δήμων) περιοχή Άνω Λιόσια, μόλις 3 χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης, τοποθετείται το αρχαίο τείχος «Δέμα», ένα εκτεταμένο οχυρωματικό έργο που έκλεινε τη φαρδιά διάβαση μεταξύ της Πάρνηθας και του όρους Αιγάλεω (Ποικίλου Όρους), μήκους 4,5 χλμ., που χρονολογείται τον 4ο αι. π.Χ. Το τείχος «Δέμα» κατείχε σημαντικό στρατηγικό ρόλο, αφού το 431 π.Χ., κατά τον Θουκυδίδη, ήλεγχε από πιθανές εισβολές την Κρωπειά οδό, το πέρασμα δηλαδή από το Θριάσιο Πεδίο στο αθηναϊκό λεκανοπέδιο, από τους Σπαρτιάτες, με την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου. Τον ρόλο αυτό επιβεβαιώνει και η ύπαρξη παρακείμενων αρχαιολογικών ευρημάτων, όπως ένας πύργος στα ανατολικά του, καθώς και ένα μικρότερο τείχος, με πιθανή την παράλληλη τελωνειακή χρήση του τείχους για τις ανάγκες των πόλεων – κρατών.
Το γεγονός ότι στον λοφίσκο όπου βρίσκεται το εκκλησάκι των Αγίων Σαράντα ανακαλύφθηκε επιτύμβια στήλη με την επιγραφή «Ζωσίμη Ευνίκου εξ Ευπυριδών Εισιγένου Φλυέως γυνή», ενισχύει την άποψη πως η περιοχή κατοικήθηκε από τη Φυλή των Ευπυρίδων. Η γεωγραφική της θέση όμως μεταξύ δήμων που ανήκαν στις φυλές Οινείδα και Λεοντίδα, ενισχύουν την εκδοχή να κατοίκησαν κι αυτές στα εδάφη της.
Η πολύ περιορισμένη μνεία της “σημερινής” περιοχής δείχνει ότι πρέπει να ήταν μικρής έκτασης, με ελάχιστη πολιτική προβολή αφού δεν υπάρχει καμία ιστορική αναφορά σε βουλευτές, στρατηγούς, ιερείς κ.λ.π.
Στην περιοχή των Άνω Λιοσίων έχουν εντοπιστεί αρχαιολογικά ευρήματα, όπως τύμβοι και τάφοι των γεωμετρικών και κλασικών χρόνων, καθώς και στοιχεία που επιβεβαιώνουν τον αγροτικό χαρακτήρα μιας μικρής έκτασης, τμήμα της ευρύτερης αγροτικής Δυτικής Αττικής που προμήθευε με προϊόντα την Αθήνα.
ΖΕΦΥΡΙ
Την πιο ασαφή αρχαία ταύτιση με συγκεκριμένο αρχαίο δήμο την έχουμε για το Ζεφύρι. Φυσικά, η απουσία ταύτισης της περιοχής με έναν μεγάλο και διοικητικά αυτοτελή αρχαίο δήμο δεν συνεπάγεται απουσία ιστορίας. Αντιθέτως, τα διάσπαρτα αρχαιολογικά κατάλοιπα μαρτυρούν μια συνεχή και οργανική παρουσία ανθρώπων, ενταγμένη στον αγροτικό και οικονομικό ιστό της αρχαίας Αττικής.
Μολονότι το Ζεφύρι δεν είναι από τις περιοχές της Αττικής που είναι “διάσημες” για μεγάλης κλίμακας αρχαιολογικά ευρήματα, έχουν κατά καιρούς εντοπιστεί σημαντικά κατάλοιπα, λόγω της εγγύτητας με αρχαίους δήμους όπως οι Αχαρναί (Μενίδι) και η Φυλή.
Ένα από αυτά, το αρχαίο ιερό «Ηράκλειο» μαρτυρά τη λατρευτική δραστηριότητα των κατοίκων στην περιοχή κατά τους κλασικούς χρόνους (5ος – 4ος αιώνας π.Χ.). Το 1959, συγκεκριμένα, σε αμπελώνα κοντά στο ιδιωτικό σχολείο του Κ. Σαφαρίκα (τωρινό 4ο Δημοτικό Σχολείο) ανευρέθηκαν 14 έργα γλυπτικής, που βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, και μια μεγάλη επιγραφή «Ερανιστών», που φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά. Η ύπαρξη της επιγραφής – και όχι μόνο – στο σημείο, επιτρέπει την υπόθεση παρουσίας του ιερού του Ηρακλέους, που έχαιρε φήμης και εκτίμησης στους αρχαίους κάτοικους της Αττικής. Η μαρμάρινη πλάκα, όπως αναφέρεται σε εφημερίδα της εποχής, απεικόνιζε τον Ηρακλή να παλεύει με το λιοντάρι της Νεμέας, ενώ στις άκρες υπάρχει ο Κέρβερος και η Λερναία Ύδρα.
Η πιο πρόσφατη σημαντική ανακάλυψη έγινε κατά τις εργασίες διευθέτησης του ρέματος Εσχατιάς, στα φυσικά όρια του Μενιδίου με το Ζεφύρι, όπου αποκαλύφθηκε ένα αρχαίο σύστημα αγωγών εντός της κοίτης του ρέματος. Το σύστημα αυτό περιλάμβανε αγωγούς λαξευμένους στο φυσικό βράχο, κτιστές ανωδομές, φρεάτια, καθώς και άλλες σχετικές διαμορφώσεις, όπως κλίμακες πρόσβασης και δεξαμενή. Σύμφωνα με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι το συγκεκριμένο υδραυλικό έργο εξυπηρετούσε τη συγκέντρωση των υδάτων της περιοχής για κάποια επεξεργασία και στη συνέχεια τη διοχέτευσή τους προς την περιοχή του Ζεφυρίου, η χρήση του οποίου εγκαταλείφθηκε μετά τον 4ο αιώνα π.Χ..
Στο Ζεφύρι, αλλά και γύρω από αυτό, έχουν βρεθεί ακόμα κατάλοιπα οικιών και εργαστηριακών χώρων κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, ενώ κατά τη διάνοιξη δρόμων και έργα υποδομής εντοπίστηκαν αντικείμενα κεραμικής καθημερινής χρήσης (πιθάρια). Τα “ίχνη” των μακρινών προγόνων εξηγούν συνεχή κατοίκηση και αγροτική δραστηριότητα από τους κλασικούς μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Παλαιότερα ευρήματα στην περιοχή, αποτελούν επίσης κάποιοι αποθηκευτικοί χώροι και αγροτικά κτίσματα, ενώ κατά μήκος αγροτικών οδών που συνέδεαν τις Αχαρνές με τη Φυλή βρέθηκαν και μεμονωμένοι τάφοι ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων.
Ωστόσο, τα διάσπαρτα αυτά αρχαιολογικά κατάλοιπα (τάφοι, όστρακα, αγροικίες), δεν είναι επαρκή για να οριστεί η περιοχή ως ξεχωριστός δήμος. Με λίγα λόγια, η ιστορία της περιοχής συνδέεται περισσότερο με τα ευρήματα στο Μενίδι, και ίσως η σημερινή πόλη, που παλιά τη διέσχιζαν ρέματα από τον Ποικίλο Όρος, να ήταν η αγροτική έκταση που χώριζε τις δύο περιοχές.
Εν κατακλείδι...
Στο σύνολό του, ο τόπος αυτός κουβαλά μια βαριά ιστορική μνήμη, άρρηκτα δεμένη με την έννοια της ελευθερίας και της συλλογικής ευθύνης, κι εκείνο το οποίο υπογραμμίζει η κα Κλαπάκη είναι πως “τόσο τα ευρήματα που φέρνει διαρκώς στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη, όσο και το έμπρακτο ενδιαφέρον του Δημάρχου Χρήστου Παππού για την ανάδειξή τους – με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη συμμετοχή του Δήμου στο καινοτόμο ευρωπαϊκό πρόγραμμα HUB-IN – συμβάλλουν στην αποκατάσταση της ιστορικής θέσης που δικαιούται“.
Ίσως τελικά τα “σιωπηλά” αρχαία ίχνη της καθημερινής ζωής της Φυλής, των Άνω Λιοσίων και του Ζεφυρίου να μη μιλούν μόνο για τείχη, αγρούς και ιερά, αλλά για κάτι βαθύτερο – όπως για τη σχέση ενός τόπου με την ελευθερία και τη μνήμη του…
Αυτό ακριβώς επισημαίνει η αρχαιολόγος–ιστορικός, που γνωρίζει την ιστορία του Δήμου Φυλής όχι μόνο ως επιστήμονας, αλλά και ως άνθρωπος που ζει μέσα του: «Ο πολιτισμός δεν είναι εμπόδιο στην ανάπτυξη, αλλά το θεμέλιό της. Και οι αρχαιότητες δεν αποτελούν απλώς κατάλοιπα του παρελθόντος. Είναι η ταυτότητά μας!“.
*** Η κα Μαργαρίτα Κλαπάκη είναι απόφοιτη του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και από το 2019 εργάζεται ως συμβασιούχος αρχαιολόγος σε δημόσια έργα του δήμου Φυλής. Την ευχαριστούμε θερμά γιατί μέσα απ’ την ιδιότητά της συμβάλλει στην ανάδειξη της ιστορικής σημασίας της πόλης μας.
